اوقات مختلفه اختلافات عجيبهء در احوال آندريا رو داده است . هنتينگتون دلائلى اقامه مىكند بر اينكه در زمان اسكندر سطح بحر خزر صد و پنجاه پا مرتفع‌تر از زمان حال بوده و دلائل و امارات ديگر نيز اين عقيده را تأييد مىكند و در همانوقت مساحت درياى مزبور نيز زيادتر بوده و مخصوصا در طرف مشرق همانجائى كه حدود آسياى مركزى ، حاليه از اراضى عبور مىكند كه سابق بر اين محل آبهاى بحر خزر بوده است . نيز محقق سابق الذكر در نقطهء واقعه در يكصد ميلى شرقى كراسنودسك « 1 » دو قطعه ساحلى ديده كه يكى دويست و پنجاه پا و ديگرى صد و پنجاه پا مرتفع‌تر از سطح حاليهء درياست و بنابراين ممكن است كه در آنزمان بحر خزر با درياچهء آرال متصل و يكى بوده است . تكميل مرام را گوئيم ، راه عبور و مرور از ناحيهء جيحون در اوايل تاريخ ميلادى متروك شده و قريب به يقين است كه سبب اين امر تغيير مجراى جيحون مىباشد و به اين واسطه راه بزرگ كاروانى بين هندوستان و مغرب زمين به طرف آبسكون كه بندرى در گوشهء جنوب شرقى بحر خزر و نزديك دهانهء رود گرگان بوده منحرف گرديده است . محل آبسكون در نزديك گمش تپه است كه مبدأ ديوار بزرگى مىباشد كه معروف به قزل‌الانگ يعنى ديوار قرمز يا سدّ اسكندر است كه من دو قسمت آن را معاينه كرده‌ام « 2 » . او ، دونوان « 3 » كه گمش تپه را ديده است ميگويد كه بنيان اين ديوار را از طرف مغرب تا جائى ميتوان تعقيب كرد كه دريا ناپديد مىشود « 4 » نيز از كاروانسرائى كه حاليه زير آب واقع است مذاكره كرده‌اند و در دربند نيز كه منتهى اليه رشته‌كوههاى قفقاز است ديوار معروفى است كه به دريا منتهى مىشود و بالاخره يكى از نظرگاههاى بادكوبه عمارت محكمى است كه برجهاى آن بالاى دريا و از ساحل حاليه مقدارى فاصله دارد . حاصل اينكه بلاشك آبهاى جيحون بر سطح بحر خزر تأثير داشته ، اما دلائلى كه هنتينگتون اقامه نموده است مىرساند كه اين امر به تنهائى براى تغييرات كلى

--> ( 1 ) - Krasnovodsk ( 2 ) - جريده R . G . S . ماه ژانويه 1911 و نيز رجوع شود به فصل سى و هشتم . « مؤلف » ( 3 ) - O'Donovan ( 4 ) - واحهء مرو 10 ، صفحه 205 . « مؤلف »